Psikedelya bir efekt listesi değil, kültürel bir ortamdır
Rob Chapman'ın Psychedelia and Other Colours kitabı çevresindeki sanatçı biyografilerinden daha büyük bir kavramsal sıçrama yapar, çünkü konusu tek bir grup ya da tek bir hayat değil, bütünüyle değişmiş bir kültürel ortamdır. Faber & Faber tarafından 2015'te yayımlanan ve ilk baskısında altı yüz sayfanın epey üzerine çıkan kitap, psikedelik müziği sanat, ışık, tasarım, performans, uyuşturucular, sinema, edebiyat, teknoloji ve "psychedelic" sözcüğü pazarlanabilir bir tür etiketi olmadan önce var olan daha eski akımlarla birlikte izler. Genişlik burada amaçtır. Daha dar bir tarih yaklaşık 1965'te başlayabilir, San Francisco ve Londra'dan geçebilir, Sgt. Pepper önünde durabilir ve 1960'ların sonundaki idealizm 1970'lere sertleşirken bitebilir. Chapman bu düzenli yayı reddeder. Öncüllerle, paralel sahnelerle, ulusal farklarla ve psikedelik görme biçimlerinin uzun sonraki yaşamıyla ilgilenir; bu da kitabı RetroForge'un ağ kuran kültür tarihi yaklaşımı için özellikle değerli yapar.
Psikedelik rock'ın henüz bir adı yokken
Kitabın en güçlü argümanlarından biri, psikedelik kültürün rock müzisyenleri LSD ile karşılaştığında tamamlanmış biçimde ortaya çıkmadığıdır. Chapman geriye giderek ışık deneylerine, sürükleyici ortamlara, sürrealizme ve sonraki psikedelik estetiği önceden haber veren görsel ya da duyusal kültür biçimlerine ulaşır. Bu, tarihin kimyasal determinizme dönüşmesini engeller. LSD hareket açısından son derece önemliydi, ancak parlak renkleri, yön kaybını ve duyusal aşırı yüklenmeyi yalnızca sanatçıların asit aldığı söylenerek açıklamak mümkün değildir. Zaten var olan malzemeler arasında soyutlama, lunaparklar, fantastik illüstrasyon, deneysel sinema, elektronik ses, modernist tasarım, mistik gelenekler ve algıyı ezmek ya da dengesizleştirmek üzere tasarlanmış teknikler bulunuyordu. Uyuşturucular bu alanı sıfırdan yaratmak yerine hızlandırdı ve yeniden düzenledi. RetroForge açısından bu önemli bir ayrımdır, çünkü psikedelik müziğin görsel sanat, sinema, teknoloji ve performans tarihiyle doğal biçimde bağ kurulmasına izin verir; her etkiyi doğrudan sarhoşluğun sonucu gibi göstermeye gerek kalmaz.
Amerika ve Britanya aynı deneyimi yaşamıyordu
Chapman Amerikan ve Britanya psikedelik tarihlerini birbirinden ayırmakta özellikle güçlüdür. San Francisco; Merry Pranksters, Acid Tests, yeraltı kültürü, balo salonu konserleri, Grateful Dead, Jefferson Airplane ve Fillmore ekosistemi üzerinden, belirli Amerikan koşulları tarafından şekillendirilerek büyüdü. Britanya ise masallardan, music hall geleneğinden, sürrealizmden, çocukluk imgelerinden, sanat okullarından, korsan radyodan, yeraltı kulüplerinden ve psikedelik kültürden süzüldüğünde geleceksi hâle gelebilen tuhaf bir nostaljiden beslenen başka bir yola girdi. Bu ayrım, Syd Barrett'ın şarkılarının neden San Francisco acid rock'ının İngiliz versiyonları gibi duyulmadığını ve Magical Mystery Tour, SSoft Machineile Britanya poster sanatının neden akraba ama ayrı bir oluşuma ait olduğunu açıklar. "Psychedelic rock" kavramı, her 1967 kaydının içine atılabileceği dev bir batik kategorisi yerine çakışan tekniklere sahip yerel kültürler ailesi olarak ele alındığında daha kullanışlı olur.
Müziğin mimarisinin bir parçası olarak ışık gösterileri
Psikedelik performans, ses ile görsel mekân arasındaki ilişkiyi değiştirdi. Yansıtılan sıvılar, film döngüleri, stroboskoplar ve doğaçlama ışık sistemleri kulüpleri yalnızca bir grubun bulunduğu odalar olmaktan çıkarıp sürükleyici ortamlara dönüştürebiliyordu. Londra'daki UFO Club ve Amerikan balo salonları farklı teknolojiler ve görsel diller kullandı, ancak her ikisi de izleyicilerin müzik ile görüntüyü birlikte deneyimlediği bir kültürün oluşmasına yardım etti. Bu miras psikedelyanın çok ötesine uzanır. Pink Floyd'un giderek ayrıntılaşan konser sunumu boşluktan doğmadı; sonradan arena rock'ta olağan hâle gelen multimedya sahne sistemleri de öyle. Chapman'ın ışık sanatı ve performansa gösterdiği dikkat bu nedenle kitabı plakların yanı sıra mekân tasarımı, festivaller, poster kültürü ve konser teknolojisiyle ilgilenen okurlar için de değerli kılar. Ayrıca tarihsel bir müzik sahnesinin yalnızca hayatta kalan ses kayıtlarından kısmen anlaşılabileceğini hatırlatır, çünkü özgün deneyim kayıtların koruyamayacağı odaları, projeksiyonları, kalabalıkları ve fiziksel ortamları da içeriyordu.
Daha geniş bir ağın içinde The Beatles
Britanya psikedelyasının her tarihi The Beatles ile hesaplaşmak zorundadır, çünkü grubun ticari ölçeği Revolver, "Strawberry Fields Forever", "Penny Lane", Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band ve Magical Mystery Tour gibi yapıtların çevredeki öyküyü ezip geçmesine izin verir. Chapman onları merkezî kanıt olarak ele alır, ancak psikedelik kültürün tek mucitleri hâline gelmelerine izin vermez. Bu denge tarihsel olarak önemlidir. The Beatles olağanüstü kaynaklara, erişime ve stüdyo imkânına sahipti, ama aynı zamanda avangart müzikten, Hint müziğinden, bant deneylerinden, görsel sanattan ve çevrelerindeki daha geniş karşı kültürden fikirler emdiler. Yenilikleri bu yüzden dört müzisyenin on yılı merkezden yönettiği kahramanlık hikâyesinden çok ağların içinde anlam kazanır. RetroForge açısından bu yaklaşım özellikle değerlidir, çünkü bir Beatles sayfasının aynı kültürel atmosferi yaratmaya yardım eden sanatçılara, tasarımcılara, teknolojilere ve sahnelere doğru açılmasını mümkün kılar.
Ütopyacı imgelerin daha karanlık kenarlar geliştirdiği zaman
1960'ların parlak geriye dönük versiyonu psikedelyayı çiçeklere, renkli posterlere ve iyimser komünal sloganlara sıkıştırır, fakat tarihsel dönem çok daha karanlık malzemeler de içeriyordu. Yeraltı deneyselliği ticarileştirildi; uyuşturucu kültürü aydınlanma kadar zarar da verdi; siyasi çatışma yoğunlaştı; polislik ve iç çelişkiler karşı kültürel mekânları şekillendirdi; Manson cinayetleri ise hippi masumiyetinin sona erdiğine dair Amerikan anlatısına dolandı. Chapman'ın tam başlığı birden fazla renge işaret eder, çünkü dönem Day-Glo iyimserliğine indirgenemez. Sorumlu bir RetroForge tarihi çekicilik ile tehlikeyi aynı anda korumalı, herkesin özgürleştiği nostaljik cennetten de deneyin kaçınılmaz biçimde çöküş ürettiği ahlaki panik anlatısından da kaçınmalıdır. Kitabın genişliği bu dengeyi kolaylaştırır, çünkü müzik, görsel kültür, siyaset ve uyuşturucular romantik ve uyarıcı bölümlere ayrılmak yerine tek bağlantılı alan içinde kalır.
Özellikle iyi yaptığı şeyler
Ölçek ve özgünlük en açık güçleridir. Faber'ın açıklaması Chapman'ın Amerikan avangart öncüllerini belirgin bir Britanya tarihiyle bağlama becerisini vurgularken dönem eleştirileri tekrar tekrar kitabın olağanüstü erişimine dikkat çekti. Syd Barrett üzerine önceki çalışması önemlidir, çünkü Britanya psikedelik mitolojisini kazırken kolay efsanelere direnme konusunda zaten bir ilgi göstermişti. Psychedelia and Other Colours ayrıca birkaç sayfada bir yeni tarihsel bağlantı yaratma konusunda ender bir yeteneğe sahiptir. Işık sanatı Soft Machine'e, surf müzik sitarlara, radyo poster tasarımına, San Francisco ise İngiliz lunaparklarına açılabilir. Bu, kitabı çapraz bağlantılar üzerine kurulu bir site için alışılmadık derecede verimli kılar; okur tek bir gruptan girip festivaller, görsel tasarım, mekânlar, enstrümanlar ve yeraltı yayıncılığı içeren bir haritayla çıkabilir.
Sınırlamalar
Aynı bolluk yorucu da olabilir. Altı yüz sayfanın üzerindeki bir kitap, yirmi temel psikedelik albüm ve neden önemli olduklarına dair kısa bir açıklama isteyen okur için doğru seçim değildir. Yan yollar deneyimin bir parçasıdır ve Chapman'ın ilgi alanları kaçınılmaz biçimde hangi yolların daha fazla alan alacağını belirler. Dönemin övgüsü de oybirliğiyle değildi; bazı eleştiriler kitabın ayrıntı biriktirmeyi tek bir kapsayıcı tez kurmaktan daha iyi başardığını savundu. Bu, ödünleşimin adil bir tarifidir. Kitap, kanıtların düzgün biçimde tek argümanın arkasına dizildiği basit bir tezden çok devasa bir bağlantılı alan olarak ele alındığında en güçlüdür. Kısa bir kronoloji arayan okurlar kapsamı bu nedenle hantal bulabilirken araştırmacılar ve tarih meraklısı dinleyiciler aynı yoğunluğu kitabın temel cazibesi olarak görebilir.
Kimler okumalı?
1960'ların psikedelik kültürünü ciddi biçimde anlamaya çalışan herkes burada bir temel metin bulacaktır. Pink Floyd ve Barrett okurları kritik bağlam kazanır; Beatles okurları grubu daha geniş bir ekosisteme yeniden yerleştirilmiş görür; festival tarihçileri Acid Tests, happenings, kulüpler ve izleyici kültürüne açılan bağlantılar edinirken tasarımcılar ve fotoğrafçılar dönemin müzikal bir fonundan çok daha fazlasını bulur. Kitap özellikle psikedelya tanımı hâlâ fuzz gitar, sitarlar ve parlak kapaklarla başlayıp biten okurlar için kullanışlıdır, çünkü Chapman kategoriyi sürekli genişleterek müziğin başlangıçta deneyimlendiği ortamları, teknolojileri ve görsel sistemleri de içine alır.
Bir kopya bul
Faber 2015 baskısı temel referanstır. Daha sonraki ciltsiz ya da uluslararası baskıların sayfa sayısı farklı olabilir.