Kısmen biyografi, kısmen arşiv, kısmen de grubun kendi yönteminin devamı olan Can kitabı
Can'i geleneksel bir rock biyografisinin kalıbına sokmak olağanüstü zordur. Müzikleri kolektif, doğaçlamaya dayalı, kurgulanmış, gösteriş karşıtıydı ve çoğu zaman alışıldık şarkıcı-gitarist-besteci anlatısını neredeyse işlevsiz kılan süreçlerle yaratılıyordu. All Gates Open: The Story of Can, tek bir kitap türü olmayı reddederek bu soruna yanıt verir.
Rob Young tarafından yazılan ilk büyük bölüm, grubun araştırmaya dayalı bir biyografisidir. İkinci bölüm ise kurucu klavyeci Irmin Schmidt'in küratörlüğünü yaptığı bir "sempozyum"dur; Can, sanat ve grubun süregelen etkisi çevresinde düşünceleri, konuşmaları ve başka malzemeleri bir araya getirir. Bu yapı rastlantısal bir süs değildir. Kaydedilmiş malzemeyi düzenli olarak kesilebilecek, yeniden sıralanabilecek, yeniden birleştirilebilecek ve yeni bir biçim ortaya çıkaracak bir şey olarak ele alan bir grubun yöntemini yansıtır.
Can üzerine tek bir kapsamlı kitap isteyen okurlar için burası başlamak adına en bariz yerdir.
Köln'den Inner Space'e
Young, Can henüz ortada yokken başlar. Bu önemlidir, çünkü grubun üyeleri sıra dışı derecede farklı müzikal geçmişlerden geliyordu. Irmin Schmidt ve Holger Czukay savaş sonrası Avrupa avangardıyla bağlantılara sahipti ve Karlheinz Stockhausen ile çalışmışlardı. Jaki Liebezeit cazdan gelmiş, ancak Can'in belirleyici seslerinden biri hâline gelen son derece kontrollü ve tekrara dayalı davulculuğa yönelmişti. Michael Karoli daha genç bir rock duyarlılığı getirdi. Vokalistler Malcolm Mooney ve daha sonra Damo Suzuki ise tamamen farklı kültürel arka planlardan geldiler.
Kitap, bu unsurların 1968'de Köln'de nasıl bir gruba dönüştüğünü ve Can'in hiyerarşiye sürekli direnilen bir çalışma pratiğini nasıl geliştirdiğini gösterir. Müzikleri uzun doğaçlamalarla başlayabiliyordu, ancak nihai kayıtlar özellikle Czukay'ın bant çalışması sayesinde kurgu yoluyla da şekilleniyordu. Grubun stüdyosu Inner Space, yarı laboratuvar yarı enstrüman hâline geldi.
Bu süreç, Monster Movie, Tago Mago, Ege Bamyasi ve Future Days gibi albümlerin neden ne geleneksel rock performanslarına ne de akademik elektronik besteciliğe benzediğini açıklamaya yardımcı olur. Müzisyenler olağanüstü becerilere sahipti, ancak Can estetiği bu beceriyi çoğu zaman açık virtüöz gösterişten uzaklaştırıp grup hareketine, tekrara, dokuya ve doğaçlamanın kurgu yoluyla dönüştürülmesine yöneltmeye dayanıyordu.
Bir albüm dizisinden fazlası
Yararlı bir Can tarihi, böyle bir müziğin var olmasına imkân sağlayan ekosistemi de açıklamalıdır. Grup film müzikleri üzerinde çalıştı, alışılmadık ölçüde stüdyo bağımsızlığı geliştirdi ve Hildegard Schmidt'in kritik önemdeki yönetimiyle faaliyet gösterdi. All Gates Open, deneysel müziğin yalnızca ilham sayesinde ortaya çıktığını varsaymak yerine bu pratik yapılara dikkat eder.
Kitap ayrıca Can'i vokalistlerine indirgemeden en iyi bilinen iki vokal dönemini ele alır. Malcolm Mooney'nin güçlü varlığı erken dönem müziği için vazgeçilmezdir; Damo Suzuki'nin gelişi ise esnek vokal dilinin grubun en çok kutlanan bazı kayıtlarından ayrı düşünülemediği başka bir evreyi açar. Buna karşın enstrümantal kimlik baştan sona merkezde kalır.
1970'lerin ortalarına gelindiğinde Can'in iç kimyası değişti. Kadro, teknoloji, mesleki baskılar ve bireysel hedefler dönüştü. Bu nedenle anlatı, kusursuz bir deneysel komünün moda değişene kadar yalnızca başyapıtlar ürettiği yaygın hayran kurgusundan uzak durur. Can'in çalışma yöntemi tam da gerilim barındırdığı için üretkendi.
Schmidt bölümünün önemi
Irmin Schmidt'in küratörlüğünü yaptığı bölüm, All Gates Open'ı sıradan bir biyografiden ayıran şeydir. Hayatta kalan kurucudan yalnızca kısa bir sonsöz eklemek yerine kitap, Can'den etkilenmiş sanatçıları, sinemacıları ve müzisyenleri içeren konuşmalara ve düşüncelere açılır.
Sempozyum bazı okurlar için kitabın başlıca çekim noktalarından biri, başkaları içinse özellikle daha fazla turne kronolojisi, kayıt ayrıntısı ya da gündelik grup hayatı isteyenler açısından bir hayal kırıklığı kaynağı olacaktır. Her iki tepki de makuldür. İkinci bölüm, Young'ın biyografisinin geleneksel devamı olarak değil, Can'in entelektüel dünyasının uzantısı olarak ele alındığında en iyi şekilde işler.
Başlığın anlam kazandığı yer de burasıdır. "All gates open", geçirgenlik fikrini çağrıştırır: rock ile modern bestecilik, Almanya ile daha geniş dünya, doğaçlama ile kurgu, müzik ile görsel sanat, tarihsel belge ile yeni konuşma arasında.
Özellikle neyi iyi yapıyor?
Young, müzisyenleri önce simgelere sonra insanlara dönüştürmeden Can'i savaş sonrası Alman kültürünün içine yerleştirmekte özellikle başarılıdır. Grubun Stockhausen, Fluxus, modern sanat, caz, Amerikan rock'ı ve dönemin siyasi atmosferiyle ilişkisi anlatıya derinlik kazandırır.
Inner Space'in işleyişi de önemli bir güçlü noktadır. Can'in stüdyo mitolojisi çok çabuk mistikleşebilir, ancak mekânı, bantları ve grubun sürecini anlamak kayıtları daha somut kılar.
Kitap olağanüstü güçlü erişimden de yararlanır. Young, grup üyeleri, vokalistler, yakın çevre ve grupla bağlantılı kişilerle yaptığı röportajlardan faydalanırken, Schmidt'in katılımı projeye içeriden bir boyut kazandırır; bunu yaparken bütün anlatıyı yetkilendirilmiş bir anı kitabına dönüştürmez.
Sınırlamalar
Dönemin eleştirileri kitapta gerçek bir gerilime işaret ediyordu: entelektüel ve kültürel bağlam bazen bir grupta bulunmanın sıradan insani ayrıntılarını geri plana itebiliyor. Her turne tarihini, eksiksiz kayıt oturumu belgelerini ya da kesintisiz bir kulis anekdotları akışını arayan okurlar zaman zaman daha fazla somutluk isteyebilir.
Schmidt'in varlığı paha biçilemez, ancak bu aynı zamanda onun bakış açısının doğal olarak olağanüstü bir ağırlık taşıdığı anlamına gelir. Özellikle temel katılımcılardan birkaçı yayımlanmadan önce hayatını kaybetmişken, hiçbir ortaklaşa tarih bu sorundan bütünüyle kaçamaz.
Üstelik düzyazı da müzik kadar genişleyebilir. İdeal müzik biyografiniz kısa, kronolojik ve acımasızca olgusal ise bu kitap o kitap değildir.
Kimler okumalı?
Tago Mago, Ege Bamyasi ya da Future Days tarafından zaten büyülenmiş herkes bunu listenin üst sıralarına koymalıdır. Ayrıca bir grubun doğaçlama ve stüdyo kurgusunu kullanırken ne geleneksel bir jam grubuna ne de bütünüyle elektronik bir stüdyo projesine dönüşmeden nasıl çalışabileceğiyle ilgilenen okurlar için de mükemmeldir.
Daha geniş Alman sahnesinin genel tarihi için David Stubbs'ın Future Days'ini okuyun. Kanonik plakların kısa ve güçlü fikirlerle dolu bir haritası için Julian Cope'un Krautrocksampler'ına yönelin. Özellikle Can söz konusu olduğunda All Gates Open her ikisinden de çok daha derine iner.
Bir kopya bul
2018 ciltli baskı ile daha sonraki karton kapak baskılar fiziksel sunum ve sayfa sayısı bakımından farklılık gösterebilir.