Po Woodstock, ale zanim opowieść o 1969 roku zdążyła się ułożyć
Moment historyczny Celebration at Big Sur jest niemal zbyt doskonały.
Big Sur Folk Festival sfilmowany w Esalen Institute odbył się we wrześniu 1969 roku. Woodstock miał miejsce zaledwie kilka tygodni wcześniej. Do Altamont pozostawało jeszcze kilka miesięcy. Późniejsze pokolenia zamienią te wydarzenia w gigantyczne symboliczne znaczniki, ale ludzie w Big Sur żyli w wąskiej przestrzeni czasu, zanim opowieść została dla nich uporządkowana.
To jeden z powodów, dla których film tak wiele ujawnia. Jego publiczność liczy się w tysiącach, nie setkach tysięcy. Krajobraz pozostaje widoczny. Wykonawcy i widzowie zajmują przestrzeń, którą kamera nadal potrafi pojąć w ludzkiej skali. Wybrzeże Pacyfiku nie jest po prostu scenerią za kolejnym festiwalem; zmienia geometrię całego zgromadzenia.
Baird Bryant i Johanna Demetrakas nie muszą rozwiązywać problemu, z którym Michael Wadleigh mierzył się na Woodstock, gdzie tłum w praktyce stał się miastem. Big Sur nadal może wydawać się pokojem, choć pokojem ze ścianami z klifów, morza i nieba.
Różnica nie jest jedynie estetyczna. Zmienia to, co można zobaczyć.
Esalen umożliwia intymność, a intymność ujawnia więcej niż monumentalność
Esalen Institute zajmuje spektakularny fragment wybrzeża Big Sur, a relacja festiwalu z krajobrazem jest centralna dla filmu. Muzycy pojawiają się wewnątrz środowiska, zamiast być izolowani na monumentalnej przemysłowej scenie. Trawnik, basen, ocean i otaczający teren bez przerwy przypominają widzowi, że nie jest to koncert arenowy przeniesiony na zewnątrz.
AFI odnotowuje publiczność około 5 000 osób. To, czy każdą głowę dało się policzyć idealnie, jest mniej ważne niż rząd wielkości. Tłum tej skali jest wystarczająco duży, by tworzyć zbiorową energię, a zarazem na tyle mały, by poszczególni ludzie pozostawali czytelni.
Kamera może zauważać rozmowy, próby, dzieci, muzyków mieszających się z innymi uczestnikami oraz szczególną społeczną swobodę wydarzenia, którego krawędzie nie znikają za horyzontem. To czyni Celebration at Big Sur użytecznym antidotum na przekonanie, że historia festiwali to przede wszystkim historia ekspansji.
Większe nie zawsze oznacza bardziej odkrywcze.
Skala Woodstocku pozwala jego filmowi badać społeczeństwo masowe. Mniejsza skala Big Sur umożliwia kamerze badanie bliskości. Artyści są sławni, ale sława nie wypchnęła ich jeszcze całkowicie poza społeczną przestrzeń publiczności.
Dla widza wychowanego na współczesnych relacjach festiwalowych, w których kompleksy backstage'u, strefy akredytacyjne i wysokie sceny często wymuszają dystans, właśnie ta bliskość może być najdziwniejszą cechą filmu.
Joni Mitchell wykonuje wspomnienie festiwalu, na którym nigdy nie była
Niewiele momentów w filmie zawiera tyle historycznego zapętlenia co Joni Mitchell śpiewająca „Woodstock”.
Mitchell, jak wiadomo, nie wystąpiła na samym festiwalu Woodstock. A jednak piosenka, którą o nim napisała, stała się jednym z podstawowych muzycznych tekstów, poprzez które wydarzenie było pamiętane, szczególnie po tym, jak własną wersję nagrali Crosby, Stills, Nash & Young.
W Big Sur piosenka trafia do innego realnego środowiska festiwalowego zaledwie kilka tygodni po wydarzeniu, które opisuje.
Zmienia to sposób jej słuchania. „Woodstock” jest już wspomnieniem, ale wspomnieniem wykonywanym, zanim kultura miała wiele czasu, by zdecydować, co Woodstock właściwie znaczy. Piosenka zamienia wydarzenie przeżyte przez Mitchell pośrednio w mityczne stwierdzenie o przynależności i tożsamości pokoleniowej, a następnie umieszcza to stwierdzenie przed innym tłumem uczestniczącym w podobnym rytuale po przeciwnej stronie kraju.
To niezwykły przykład szybkości, z jaką 1969 rok zaczął opowiadać sam siebie.
Kamery nie dokumentują jedynie singer-songwriterki. Rejestrują szybkość, z jaką wydarzenie, piosenka i pamięć kulturowa zaczęły zasilać się nawzajem. Woodstock zdążył już uciec z pola w Bethel i stać się ideą wystarczająco przenośną, by dotrzeć do Big Sur.
Joan Baez należy do tego miejsca w inny sposób
Obecność Joan Baez niesie innego rodzaju ciężar. Własne materiały historyczne Esalen umieszczają ją w dłuższej historii muzycznej instytutu, więc nie pojawia się po prostu jako gwiazda przylatująca na pojedynczy występ.
Baez, będąca w ciąży podczas festiwalu w 1969 roku, wnosi publiczną tożsamość ukształtowaną przez folk, aktywizm polityczny i nonviolence. Jej obecność pomaga uwidocznić gałąź kontrkultury końca lat sześćdziesiątych, która potrafi zniknąć, gdy epokę pamięta się głównie przez przesterowane gitary i psychodeliczny spektakl.
Big Sur mieści folk, gospel, wspólne śpiewanie, intymność singer-songwriterów i odcień duchowości zachodniego wybrzeża obok rosnącej kultury rockowej gwiazdy reprezentowanej przez Crosby, Stills, Nash & Young. Granice pomiędzy tymi światami były przepuszczalne. CSNY mogli jednocześnie ucieleśniać intymne śpiewanie harmonii i gwałtownie rosnącą sławę.
Film zyskuje na odmowie przedstawienia wydarzenia jako bardziej jednolitego, niż było naprawdę. Kalifornijska kultura muzyczna końca dekady obejmowała polityczne tradycje folkowe, wpływy gospel, psychodeliczny pogłos, introspekcję singer-songwriterów i coraz bardziej profesjonalne kariery rockowe. Big Sur gromadzi te elementy, nie zmuszając ich do jednego gatunku.
To czyni film szczególnie bogatym dla RetroForge. Jedna scena może naturalnie prowadzić do Laurel Canyon, Joan Baez, Joni Mitchell, CSNY, folk-rocka, muzyki protestu, gospel i szerszego pytania o to, co wydarzyło się, gdy intymne przestrzenie kontrkultury zaczęły produkować artystów o międzynarodowej sławie.
Film historyczny nie musi być filmem doskonałym
Celebration at Big Sur nie był powszechnie podziwiany, gdy ukazał się w 1971 roku. AFI zachowuje historię recepcji, w której krytycy porównywali go niekorzystnie z Woodstock, zarzucali luźną organizację i krytykowali środki wizualne, które czasem ilustrowały teksty piosenek literalnymi lub przetworzonymi obrazami. Recenzja w Newsday była szczególnie surowa wobec zdjęć, montażu i dźwięku, natomiast współczesna recenzja w Los Angeles Free Press chwaliła ciepło i intymność filmu.
Ten spór warto pozostawić widocznym, ponieważ znaczenie historyczne potrafi działać jak lakier. Gdy film przetrwa wystarczająco długo, by reprezentować epokę, autorzy mają pokusę udawać, że każda decyzja artystyczna była skrycie genialna.
Niektóre efekty optyczne Celebration at Big Sur są bardzo wyraźnie dziećmi swojego czasu. Dźwięk nie jest równomiernie idealny. Struktura nie osiąga monumentalnej architektonicznej kontroli Woodstock ani coraz bardziej przerażającego retrospektywnego projektu Gimme Shelter.
A jednak upływ czasu zmienił wartość tego, co film zawiera. Obrazy, które obok ogromnego spektaklu Woodstock mogły wydawać się dramatycznie skromne, dziś zachowują coś, czego Woodstock nie mógł: słynnych muzyków funkcjonujących w przestrzeni festiwalu wystarczająco małej, by relacje społeczne pozostały widoczne.
Luźność filmu może więc być jednocześnie słabością artystyczną i siłą dokumentalną. Historia nie wymaga perfekcyjnego montażu, by przetrwać w obrazie.
Trzy kalifornijskie miesiące, które później zamieniono w moralitet
Ponieważ Big Sur odbyło się pomiędzy Woodstock a Altamont, niemal nie sposób oprzeć się pokusie ułożenia tych trzech wydarzeń w schludną narrację.
Woodstock staje się snem.
Big Sur staje się poświatą.
Altamont staje się koszmarem.
To piękna struktura i kiepski zamiennik historii.
Każde wydarzenie miało własne okoliczności. Woodstock zawierał znacznie więcej nieporządku, niż pozwala utopijny mit. Big Sur nie było po prostu niewinną przerwą między dwoma słynnymi festiwalami. Altamont nie wynalazło nagle przemocy w amerykańskim życiu.
Mimo to chronologia tworzy znakomitą ścieżkę oglądania właśnie dlatego, że filmy są tak różne. Woodstock pokazuje wielkie zgromadzenie improwizujące systemy konieczne, by przetrwać własną skalę. Celebration at Big Sur przywraca muzykę do bardziej zrozumiałego krajobrazu, w którym artyści i widzowie pozostają fizycznie blisko siebie. Gimme Shelter zmierza ku bezpłatnemu koncertowi, gdzie przestrzeń wokół sceny staje się niebezpiecznie niestabilna.
Zestawione razem filmy nie tworzą historii wzlotu i upadku. Pokazują, jak bardzo charakter festiwalu zależy od geografii, skali, organizacji, oczekiwań i późniejszych wyborów filmowych.
To znacznie ciekawsze niż kolejna legenda o latach sześćdziesiątych umierających zgodnie z harmonogramem.
Mniejszy film stał się rzadszym rodzajem dowodu
Przetrwanie słynnych filmów wydarzeniowych tworzy złudzenie, że przeszłość została filmowo udokumentowana wyczerpująco. Nie została.
Obrazy Woodstocku są wszędzie. Ikony Monterey powracają bez końca. Altamont jest odtwarzane od dziesięcioleci w dokumentach i telewizji historycznej. Big Sur pozostaje mniej znane, co sprawia, że jego zwykłe detale stają się niezwykle cenne.
Film zachowuje krajobraz Esalen, ubrania, gesty, zachowanie publiczności i występy artystów, których późniejsza sława może utrudniać wyobrażenie ich sobie poruszających się po stosunkowo kameralnym zgromadzeniu. Rejestruje również moment, w którym mitologia Woodstocku już przenikała do piosenek i rozmów, choć sam rok wciąż trwał.
To sprawia, że Celebration at Big Sur jest czymś więcej niż dodatkiem do bardziej znanych filmów festiwalowych. Jego wartość polega częściowo na odmowie ogromnej skali, która dominuje w pamięci o festiwalach końca lat sześćdziesiątych.
Widz szukający wyłącznie najbardziej dopracowanych zdjęć koncertowych znajdzie gdzie indziej lepsze przykłady. Widz zainteresowany tym, jak muzyka, miejsce i kontrkultura rzeczywiście zajmowały przestrzeń, znajdzie tutaj coś znacznie trudniejszego do zastąpienia.
Miejsce filmu w większej opowieści
Gdy Celebration at Big Sur wszedł do kin w Nowym Jorku w kwietniu 1971 roku, świat kulturowy, który przedstawiał, już zaczął się zmieniać. The Beatles się rozpadli. Era singer-songwriterów przyspieszała. CSNY stali się wielkimi gwiazdami. Polityczne i komercyjne znaczenia przypisywane kontrkulturze szybko się przesuwały.
Film pojawił się więc jako dokument przeszłości liczącej zaledwie osiemnaście miesięcy, a już zdolnej sprawiać wrażenie odległej.
Ta kompresja czasu jest dziś częścią jego uroku. Oglądamy ludzi, którzy jeszcze nie wiedzą, która wersja 1969 roku zdominuje pamięć. Joni Mitchell może śpiewać „Woodstock”, gdy Woodstock jest nadal wystarczająco świeży, by być sporem, a nie dziedzictwem. Joan Baez może funkcjonować w kulturze festiwalowej połączonej ze starszymi tradycjami folku, podczas gdy wokół niej rośnie rockowe gwiazdorstwo. Krajobraz Esalen może pomieścić muzykę, nie wyglądając jak markowy cel podróży.
Celebration at Big Sur może nigdy nie stać się kanonicznym filmem festiwalowym, jakim został Woodstock. Nie musi. Jego znaczenie polega na zachowaniu innej skali, innego miejsca i innej temperatury emocjonalnej tego samego niezwykłego okresu.
Koniec lat sześćdziesiątych nie był jednym ogromnym polem pełnym tych samych ludzi przeżywających to samo doświadczenie. Big Sur jest dowodem.